Poradnik dla dziennikarzy

Udział dziennikarzy w rozprawach

Sprawy karne

Zgodnie z art. 355 Kodeksu postępowania karnego rozprawy karne są z zasady jawne.

Sąd może jednak wyłączyć jawność rozprawy karnej w całości lub w części (np. na czas przesłuchania świadka), a wtedy dziennikarze muszą opuścić sale rozpraw. Kwestię wyłączenia jawności rozprawy reguluje przepis art. 360 KPK.

 Art. 360. § 1. "Sąd może wyłączyć jawność rozprawy w całości albo w części:

1) jeżeli jawność mogłaby:

a) wywołać zakłócenie spokoju publicznego,

b) obrażać dobre obyczaje,

c) ujawnić okoliczności, które ze względu na ważny interes państwa powinny być zachowane w tajemnicy,

d) naruszyć ważny interes prywatny,

2) jeżeli choćby jeden z oskarżonych jest nieletni lub na czas przesłuchania świadka, który nie ukończył 15 lat,

3) na żądanie osoby, która złożyła wniosek o ściganie.

§ 2. Jeżeli prokurator sprzeciwi się wyłączeniu jawności, rozprawa odbywa się jawnie".

Niektóre sprawy karne są niejawne z mocy prawa.
Art. 359 KPK. „Niejawna jest rozprawa, która dotyczy:

1) wniosku prokuratora o umorzenie postępowania z powodu niepoczytalności sprawcy i zastosowanie środka zabezpieczającego, 

2) sprawy o pomówienie lub znieważenie; na wniosek pokrzywdzonego rozprawa odbywa się jednak jawnie.”

Istnieją także specyficzne ograniczenia w sprawach tzw. lustracyjnych (prowadzonych na podstawie przepisów Ustawy z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944–1990 oraz treści tych dokumentów).

Zgodnie z przepisem art. 241§1 i §2 Kodeksu karnego: "Kto rozpowszechnia publicznie wiadomości z rozprawy sądowej prowadzonej z wyłączeniem jawności, podlega karze grzywny, ograniczenia wolności albo [pozbawienia wolności do lat 2."

Ogłoszenie wyroku jest zawsze jawne, ale jeśli jawność rozprawy wyłączono w całości lub w części, to ustne uzasadnienie wyroku również może nastąpić z wyłączeniem jawności w całości lub w części.

Sprawy cywilne

Zgodnie z art. 9 Kodeksu postępowania cywilnego rozpoznawanie spraw cywilnych odbywa się jawnie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

Art. 153 KPC określa, kiedy posiedzenia sądu mogą się odbywać przy drzwiach zamkniętych.

Art. 153 § 1 KPC: “Sąd z urzędu zarządza odbycie całego posiedzenia lub jego części przy drzwiach zamkniętych, jeżeli publiczne rozpoznanie sprawy zagraża porządkowi publicznemu lub moralności albo gdy mogą być ujawnione okoliczności objęte tajemnicą państwową lub służbową.”

Art. 153 § 2 KPC: “Sąd może zarządzić odbycie posiedzenia przy drzwiach zamkniętych również na wniosek strony, jeżeli podane przez nią przyczyny uzna za uzasadnione lub jeżeli roztrząsane być mają szczegóły życia rodzinnego. Postępowanie dotyczące tego wniosku odbywa się przy drzwiach zamkniętych. Postanowienie w tym przedmiocie sąd ogłasza publicznie.”

Istnieje kategoria posiedzeń, które maja charakter niejawny z mocy prawa i są rozpoznawane przy drzwiach zamkniętych. To: sprawy małżeńskie (art. 427 KPC), sprawy z zakresu ochrony konkurencji i konsumentów (art. 47933 KPC), sprawy opiekuńcze osób małoletnich (art. 5751 KPC).

UWAGA. Udział dziennikarza w jawnej rozprawie, który jedynie przysłuchuje się i robi notatki, nie wymaga zgody sądu.

Rejestrowanie obrazu i dźwięku na rozprawach

Dziennikarze chcąc rejestrować przebieg rozprawy – robić zdjęcia, filmować, nagrywać dźwięk - muszą złożyć stosowny wniosek do protokołu na początku rozprawy albo na piśmie (art. 116 KPK) i odpowiednio wcześnie, jeśli sposób utrwalenia wymagałby przygotowania środków technicznych ze strony sądu. Należy podejść do sędziego nim rozpocznie rozprawę, przedstawić się, okazać legitymację i poprosić o zgodę na rejestrację wskazując jednocześnie tytuł prasowy albo nazwę innego środka przekazu medialnego. Wniosek składany na piśmie powinien zawierać te elementy.

W sprawach karnych reguluje to art. 357 KPK:

„„Art. 357. § 1. Sąd zezwala przedstawicielom środków masowego przekazu na dokonywanie za pomocą aparatury utrwaleń obrazu i dźwięku z przebiegu rozprawy.

§ 2. Sąd może określić warunki udziału przedstawicieli środków masowego przekazu w rozprawie.

§ 3. Jeżeli ze względów techniczno-organizacyjnych obecność przedstawicieli środków masowego przekazu utrudnia przebieg rozprawy, sąd ogranicza liczbę przedstawicieli środków masowego przekazu na sali rozprawy i wskazuje uprawnionych do dokonywania za pomocą aparatury utrwaleń obrazu i dźwięku z przebiegu rozprawy według kolejności zgłoszeń lub na podstawie losowania.

§ 4. Sąd zarządza opuszczenie sali rozprawy przez przedstawicieli środków masowego przekazu, którzy zakłócają przebieg rozprawy.

§ 5. W wyjątkowych wypadkach, gdy należy się obawiać, że obecność przedstawicieli środków masowego przekazu mogłaby oddziaływać krępująco na zeznania świadka, przewodniczący może zarządzić opuszczenie sali rozprawy przez przedstawicieli środków masowego przekazu na czas przesłuchania danej osoby.”

Zgodnie z §1 dokonywać można „utrwaleń”, a więc nie jest w zasadzie dopuszczalna emisja „na żywo” przebiegu czynności sądowych. Sąd może określić odstęp czasu, po jakim utrwalony materiał może być emitowany (art. 357§2 kpk), a także określić inne ograniczenia rejestracji (np. wizerunków poszczególnych osób, przedmiotów np. dowodów rzeczowych czy wypowiedzi np. istotnych wniosków czy części zeznań albo wyjaśnień lub  wykorzystywania określonych środków np. dodatkowego oświetlania, kamer itp.). Zaznaczyć trzeba, że z uwagi na treść art. 371§1 i §2 KPK, nie można dopuszczać, by osoby mające być przesłuchane w trakcie postepowania poznały treść zeznań czy wyjaśnień osób już przesłuchanych. Z tego względu w zasadzie dopuszczalne jest zastrzeżenie, że utrwalanie przebiegu rozprawy następuje pod warunkiem zgody sądu na czas i zakres emitowanego później materiału. Możliwe jest też zastrzeżenie,  że sąd zapozna się w materiałem przygotowanym do emisji. Sąd, na podstawie art. 357§2 KPK ma więc możliwość określania sposobu oraz zakresu utrwalania przebiegu rozprawy, a także może wpływać na czas i zakres emitowanego materiału.

Regulacje te mają z jednej strony zapewnić jawność postepowania, ale jednocześnie zapewnić ochronę realizacji podstawowych zasad i celów procesu karnego.

W sprawach cywilnych zgodę na rejestrację dźwięku i obrazu wydaje sąd po złożeniu ustnie wniosku do protokołu rozprawy, po uzyskaniu zgody stron lub uczestników postępowania. 

Dostęp do akt w sprawach karnych

Zgodnie z art. 156 KPK jest możliwy po uzyskaniu zgody przewodniczącego wydziału, w którym zarejestrowana jest sprawa. Podpisany wniosek (wzór) w tej sprawie należy złożyć osobiście lub przesłać faksem na nr odpowiedniego wydziału.

Art. 156 § 1 KPK. „Stronom, obrońcom, pełnomocnikom i przedstawicielom ustawowym udostępnia się akta sprawy sądowej oraz daje możność sporządzenia z nich odpisów lub kopii. Za zgodą prezesa sądu akta te mogą być udostępnione również innym osobom. (…)”.

Dostęp do akt w sprawach cywilnych

Zgodnie z art. 9 KPC uprawnionymi do przeglądania akt sprawy i otrzymywania kopii lub wyciągów z akt są wyłącznie strony lub uczestnicy postępowania.

Art. 9. § 1 KPC. „Rozpoznawanie spraw odbywa się jawnie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Strony i uczestnicy postępowania mają prawo przeglądać akta sprawy i otrzymywać odpisy, kopie lub wyciągi z tych akt. Treść protokołów i pism może być także udostępniana w postaci elektronicznej za pośrednictwem systemu teleinformatycznego obsługującego postępowanie sądowe (system teleinformatyczny) albo innego systemu teleinformatycznego służącego udostępnianiu tych protokołów lub pism.

§ 2. Strony i uczestnicy postępowania mają prawo do otrzymania z akt sprawy zapisu dźwięku albo obrazu i dźwięku, chyba że protokół został sporządzony wyłącznie pisemnie. Przewodniczący wydaje z akt sprawy zapis dźwięku, jeżeli wydaniu zapisu obrazu i dźwięku sprzeciwia się ważny interes publiczny lub prywatny.

§ 3. Jeżeli posiedzenie odbyło się przy drzwiach zamkniętych strony i uczestnicy postępowania mają prawo do otrzymania z akt sprawy jedynie zapisu dźwięku.”

postępowaniu cywilnym nieprocesowym (np. sprawy z prawa rodzinnego, opiekuńczego i kurateli; z prawa spadkowego)  zgodnie z art. 525 KPC akta sprawy dostępne są dla dziennikarza za zezwoleniem prezesa sądu, przewodniczącego wydziału lub innego upoważnionego sędziego, jeżeli dostatecznie usprawiedliwi on potrzebę przejrzenia akt.

Art. 525 KPC. „Akta sprawy dostępne są dla uczestników postępowania oraz za zezwoleniem przewodniczącego dla każdego, kto potrzebę przejrzenia dostatecznie usprawiedliwi. Na tych samych zasadach dopuszczalne jest:
1) sporządzanie i otrzymywanie odpisów i wyciągów z akt sprawy;
2) otrzymywanie zapisu dźwięku albo obrazu i dźwięku z akt sprawy.”

UWAGA. Dziennikarz jest ograniczony w wykorzystywaniu informacji uzyskanych z akt przepisami praw karnego i cywilnego. Informacje te przetwarza i podaje na własną odpowiedzialność.

Ograniczenia w zakresie przekazywanych informacji wynikające z ustawy „Prawo prasowe”

Art. 13. 1. „Nie wolno wypowiadać w prasie opinii co do rozstrzygnięcia w postępowaniu sądowym przed wydaniem orzeczenia w I instancji.

2. Nie wolno publikować w prasie danych osobowych i wizerunku osób, przeciwko którym toczy się postępowanie przygotowawcze lub sądowe, jak również danych osobowych i wizerunku świadków, pokrzywdzonych i poszkodowanych, chyba ze osoby te wyrażą na, to zgodę.

3. Ograniczenie, o którym mowa w ust. 2, nie narusza przepisów innych ustaw. Właściwy prokurator lub sąd może zezwolić, ze względu na ważny interes społeczny, na ujawnienie danych osobowych i wizerunku osób przeciwko którym toczy się postępowanie przygotowawcze lub sądowe”.

Zachęcamy też do zapoznania się z:

Zarządzeniem w sprawie fotografowania, filmowania oraz utrwalania w inny sposób obrazu na terenie obiektów Sądu Okręgowego w Łodzi 

Regulaminem bezpieczeństwa i porządku w budynkach Sadu Okręgowego w Łodzi

poradnikiem dla dziennikarzy „Sądowe ABC”